Hóa Thân - Franz Kafka Reviews

Nhiều độc giả tập trung vào nỗi buồn vốn có của câu chuyện, nhưng (cũng giống như trường hợp của Vụ án của Kafka), tác giả đã làm nhẹ đi gánh nặng hiện sinh ấy bằng một lượng hài hước đen khá “hào phóng”.

Văn phong đôi chỗ có phần hơi nặng nề, nhưng điều này có lẽ liên quan nhiều hơn đến việc tôi đọc bản dịch, chứ không hẳn do nguyên tác.

Nhìn chung, từ ý tưởng cốt lõi đầy thiên tài cho đến cái kết mang tính ẩn dụ, Hóa thân là một tác phẩm vừa giải trí, vừa gợi thương cảm, lại vừa kích thích suy ngẫm. Dù mang một “lớp vỏ ngoài” u tối, câu chuyện này vẫn ẩn chứa một “phần bên trong” mềm mại — và thực sự rất thú vị.

Siêu thực, khó lý giải và khác thường, Kafka khám phá sự vô nghĩa của tồn tại con người. Hay có thật là vậy không?

Gregor Samsa bị biến thành một con bọ, và qua quá trình đó, anh nhận ra mình nhỏ bé đến mức nào — và rốt cuộc thì tất cả chúng ta cũng nhỏ bé như vậy trong bức tranh rộng lớn của cuộc sống. Anh từng là trụ cột của gia đình, nâng đỡ họ, chu cấp tài chính trong khi họ chọn con đường dễ dàng hơn. Nhưng khi “cái trụ cột” ấy bị loại bỏ, gia đình vẫn thích nghi; họ tiếp tục sống và tìm ra cách tồn tại mới. Người quan trọng nhất bị gạt sang một bên, bị lãng quên, và cuộc sống vẫn tiếp diễn như nó vốn phải thế. Có lẽ rốt cuộc anh cũng không quan trọng đến vậy.

Có vô số cách để diễn giải câu chuyện này. Và đó chính là điều Kafka làm rất giỏi. Ông không để lại cho bạn điều gì cả — không câu trả lời, không lời giải thích — chỉ đơn giản là chuyện đã xảy ra như vậy và kết thúc như vậy. Chúng ta, với tư cách người đọc, luôn tìm kiếm ý nghĩa trong câu chuyện, bởi đó là cách mà tự sự truyền thống vận hành. Mọi thứ phải có một “ý nghĩa” nào đó, đúng không? Nhưng có lẽ đó chính là điểm mấu chốt: chẳng có ý nghĩa nào cả. Có lẽ khi cố gắng tìm kiếm quá nhiều, chúng ta lại bỏ lỡ điều Kafka đang muốn nói — hoặc không muốn nói — qua lối viết thản nhiên của ông.

Rõ ràng có những yếu tố của sự cô lập trong tác phẩm này, ngay cả trong những hồi tưởng của Gregor trước khi biến thành côn trùng. Đúng với tinh thần hiện đại chủ nghĩa, anh bị tách biệt khỏi những người xung quanh và khỏi thế giới nói chung. Sự bất lực cũng là một chủ đề xuyên suốt câu chuyện. Gia đình Gregor, và chính Gregor, không thể ngăn cản những gì đang xảy ra. Họ chỉ có thể tiếp tục sống và hy vọng vượt qua được. Một gợi ý rằng, dù ta có làm việc chăm chỉ đến đâu, có bao nhiêu tình yêu hay thành công đi nữa, ta vẫn có thể bị quật ngã bất cứ lúc nào. Bị đẩy vào một hoàn cảnh ngoài tầm kiểm soát, ta dần suy tàn. Đó là cuộc đời.

Sẽ rất dễ để liên hệ đến tiểu sử của chính Kafka, hay xem xét tác phẩm trong mối liên hệ với những biến cố lịch sử xảy ra sau này, nhưng làm vậy có lẽ là áp đặt quá nhiều “ý đồ” lên cuốn sách. Cảm xúc cá nhân của ông về cuộc sống rõ ràng đã thúc đẩy phần lớn sáng tác của ông. Ông viết nhiều câu chuyện kỳ lạ, nhưng Hóa thân là tác phẩm nổi tiếng nhất. Vừa cuốn hút mãnh liệt, vừa khiến người đọc bối rối, đây là một câu chuyện sẽ ám ảnh mãi không rời. Nó haunting — ám ảnh — nhưng lại được kể bằng một giọng điệu đời thường đến lạ.

“Một buổi sáng, khi Gregor Samsa tỉnh dậy sau những giấc mơ đầy lo âu, anh phát hiện ra rằng mình đã biến thành một con côn trùng khổng lồ…”

Hóa thân của Kafka là một tác phẩm phức tạp, khai thác nhiều chủ đề khác nhau. Tuy nhiên, tôi đọc nó như một tác phẩm phơi bày một mặt tối, đau đớn của xã hội — nơi con người dễ dàng bị gạt bỏ, bị bỏ bê, bị hạ thấp, và cuối cùng bị hủy hoại khi họ không còn giá trị sử dụng. Ngay cả trong đơn vị xã hội nhỏ nhất là gia đình, điều này cũng không phải ngoại lệ. Những người mà ta yêu thương, ngưỡng mộ và tôn trọng có thể trở nên đáng ghét trong mắt ta khi hoàn cảnh thay đổi.

Trong câu chuyện, Gregor Samsa đột nhiên phát hiện mình biến thành một con côn trùng. Khi còn là con người, anh là trụ cột duy nhất nuôi sống cha mẹ và em gái, vì thế anh được yêu thương và tôn trọng. Nhưng biến cố bất ngờ này đã dựng lên một rào cản giữa anh và gia đình. Câu chuyện khắc họa những đau khổ và sự tủi nhục mà cả hai phía phải chịu đựng vì hoàn cảnh đó. Kafka đã cố ý lựa chọn một cốt truyện siêu thực để truyền tải thông điệp của mình một cách mạnh mẽ hơn.

Đây là một lời nhắc nhở đau đớn về cách con người có thể bị cô lập và trở thành kẻ bị ruồng bỏ khi họ không còn hữu ích hoặc quan trọng đối với xã hội. Đồng thời, nó cũng cho thấy vị thế của chúng ta trong xã hội mong manh và thiếu vững chắc đến mức nào — rằng nó có thể thay đổi một cách khắc nghiệt chỉ vì hoàn cảnh.

Ra đời từ năm 1915, cuốn tiểu thuyết này dường như đã vượt qua thử thách của thời gian mà không hề lỗi thời. Lối kể chuyện chậm rãi, ngột ngạt và có phần lặp lại góp phần củng cố chiều kích siêu thực trong tình trạng của Gregor. Sự bất động mà anh bị giam cầm gần như “đóng đinh” người đọc tại chỗ. Mọi thứ diễn ra sau những cánh cửa đóng kín trong căn phòng của anh, và cảm giác ngột thở hiện diện một cách mãnh liệt.

Sự “biến hình” lớn nhất không nằm ở Gregor, mà ở chính gia đình Samsa khi đối diện với tình trạng suy sụp của người con, người anh. Sự xa cách của họ không khiến người đọc bất ngờ trước những gì xảy ra với Gregor. Phản ứng chối bỏ ấy chủ yếu bắt nguồn từ những thay đổi trong chính cuộc sống của họ.

Với ngôn ngữ đơn giản, dễ tiếp cận, điểm xuyết chút mỉa mai, câu chuyện mở ra nhiều hướng suy ngẫm về những chủ đề đậm chất “Kafkaesque”: sự phụ thuộc, lao động, một thế giới tàn nhẫn, các mối quan hệ xã hội, gia đình, và ý nghĩa của cuộc sống.

Sự biến đổi của Gregor thành một con bọ không phải là một hoàn cảnh bình thường, nhưng những hệ quả của nó thì lại quen thuộc đến đau lòng. Thậm chí còn rất dễ đồng cảm. Thực ra, tôi thấy mình giống Gregor đến mức gần như Kafka đã viết — theo cách biểu tượng kín đáo của ông — về chính những lo âu queer của tôi, ngay trong mùa hè năm 2021 này.

Để dễ hiểu hơn, tôi xin nói sơ qua về hoàn cảnh của mình trước khi đi vào cuốn tiểu thuyết.

Tôi là một người đàn ông đồng tính 32 tuổi, недавно “come out” với gia đình rất sùng đạo của mình. Tôi dùng dấu ngoặc kép vì thực ra tôi không hẳn là “come out”, mà chỉ là ngừng việc phải né tránh phần này trong cuộc sống của mình. Trong nhiều năm, gia đình tôi đã biết về bạn trai của tôi, nhưng họ tin rằng việc công nhận mối quan hệ đó đồng nghĩa với việc “dung túng” cho một điều mà họ cho là sai trái. Vì thế, họ giả vờ như anh ấy không tồn tại. Mỗi khi tên bạn trai tôi được nhắc đến, họ lập tức trở nên lạnh lùng, im lặng hoàn toàn cho đến khi câu chuyện chuyển sang chủ đề khác. Tôi vẫn có thể về nhà thăm, với điều kiện là đi một mình và không bao giờ nhắc đến đời sống cá nhân của mình — nếu không thì tôi không được chào đón.

Cuối cùng, khi đã quá mệt mỏi với “trò chơi” này, tôi nói với bố mẹ và anh chị em rằng nếu tôi không thể gặp họ cùng với bạn trai bên cạnh, thì tôi cũng không thể gặp họ nữa. Phản ứng của họ rất lạnh lùng: “Vậy chắc là chúng ta sẽ không gặp nhau một thời gian.” Và cái “một thời gian” đó, hàm ý thực sự là — cho đến khi tôi không còn là người đồng tính nữa, hoặc ít nhất là không còn công khai điều đó.

Mang theo những suy nghĩ này trong đầu, tôi thực sự sốc khi nhận ra rằng từng chi tiết trong cuốn tiểu thuyết kỳ lạ năm 1915 của Kafka lại giống như một ẩn dụ cho trải nghiệm của tôi — và cả nhiều trải nghiệm queer khác mà tôi chưa từng trực tiếp trải qua. Mọi thứ bắt đầu với hình ảnh một cánh cửa đóng kín.

Sự “hóa thân” của Gregor diễn ra sau cánh cửa đóng, trong khi cả gia đình đứng bên ngoài, “gõ nhẹ” từ cửa chính và cả cánh cửa phụ dẫn vào phòng anh. Họ hiểu rằng có điều gì đó không ổn — Gregor vốn luôn rất đúng giờ — và mẹ anh tìm cách bào chữa thay: “Nó không được khỏe, tin tôi đi, thưa ông quản lý… thằng bé chẳng nghĩ đến gì ngoài công việc. Tôi thậm chí còn bực mình vì nó chẳng bao giờ ra ngoài vào buổi tối.”

Gregor Samsa tỉnh dậy từ một giấc mơ tồi tệ — chỉ để rơi vào một cơn ác mộng điên loạn. Nằm mắc kẹt trên chiếc giường của mình, chàng nhân viên bán hàng rong mệt mỏi này đã qua một đêm và bị biến đổi một cách kỳ lạ… Không thể tin được, Gregor giờ đây là một con bọ ghê tởm — có thể là bọ hung, cũng có thể là gián, mà thật ra điều đó có quan trọng không?

Anh đã lỡ chuyến tàu — theo nhiều nghĩa khác nhau. Nhưng Gregor là kiểu người rất kiên cường, vẫn tin rằng mình có thể bắt kịp chuyến tàu và thực hiện chuyến công tác đáng ghét đó. Cuối cùng, với rất nhiều khó khăn, anh cũng lăn được xuống giường (kèm một cú va nhẹ), mở somehow được cánh cửa khóa kín và bắt đầu di chuyển trên sàn bằng những cái chân nhỏ xấu xí mới của mình.

Cha mẹ và em gái anh vô cùng kinh hoàng trước hình dạng đáng sợ ấy. Và khi người quản lý đến kiểm tra chuyện gì xảy ra — một sai lầm lớn — ông ta vừa nhìn thấy Gregor là lập tức bỏ chạy không nói một lời (có lẽ còn run rẩy đôi chút).

Giờ đây, “con bọ” trở thành gánh nặng cho gia đình lười biếng và vô ơn ấy — những người mà Gregor đã một mình nuôi sống suốt bao năm bằng một công việc mà anh ghét cay ghét đắng. Xấu hổ vì anh, họ nhốt anh trong căn phòng nhỏ yên tĩnh, cho “sinh vật ghê tởm” này ăn những thức thừa còn sót lại — một thực đơn mà, trớ trêu thay, con bọ dường như lại thích.

Thời gian trôi qua, và dần dần rõ ràng rằng sẽ phải có điều gì đó thay đổi. Người đọc có thể tự quyết định: Gregor thực sự là một con bọ, hay chỉ là một người mắc bệnh tâm lý?

Nhưng với nhiều người, cốt lõi của câu chuyện giống như một câu ngụ ngôn: gia đình bạn thực sự yêu bạn đến mức nào?

Một bức chân dung tàn nhẫn về một gia đình trong khủng hoảng sâu sắc… nơi mà sự thực dụng cuối cùng đã chiến thắng.

Tôi sẽ không bao giờ quên đêm đông ấy, kỳ nghỉ Giáng sinh, khi tôi đọc cuốn này — vào giai đoạn chuyển tiếp lên năm cuối trung học.

Điều ám ảnh tôi nhất trong lần đọc đầu tiên là hình ảnh quả táo bị ném, xuyên sâu vào phần bụng mềm yếu, nhầy nhụa của con sâu khổng lồ đáng thương ấy.

Đó chính là tôi của ngày xưa, năm 1967. Một kẻ ngoài cuộc ở trường, “phần bụng mềm” của tôi liên tục bị xuyên thủng bởi những lời lẽ cay nghiệt từ những người hướng ngoại thuộc nhóm “được ưa chuộng”.

Tôi không kết thân với ai ở trường, ngoài những người bạn mà tôi thực sự quý mến. Một đứa mọt sách hơi “lập dị”.

Ôi, những năm tháng tuổi teen đã mất!

Còn Gregor Samsa thì sao? Làm sao có thể giải thích sự biến dạng ghê gớm ấy của anh? Và rồi anh còn có thể làm gì tiếp theo?

Tôi nghi rằng việc diễn giải Kafka nói lên nhiều điều về người đọc hơn là về chính tác giả, nên đây là một chút “soi nội tâm” của tôi:

Gia đình của Gregor đúng kiểu vô dụng. Sau khi công việc kinh doanh của người cha thất bại, Gregor phải đứng ra làm trụ cột kiếm tiền, vừa nuôi sống cả gia đình vừa trả khoản nợ lớn mà cha anh để lại. Còn lại thì họ cứ thoải mái ngồi không để anh gánh hết. Cha của Gregor hoàn toàn khỏe mạnh, nhưng vẫn vui vẻ “ăn bám”. Chưa hết, sau này còn lộ ra việc ông ta âm thầm tích cóp tiền Gregor kiếm được.

Gregor làm việc như vậy suốt năm năm, chưa từng nghỉ một ngày, vậy mà chỉ đến ngày đầu tiên anh bị ốm thì họ đã đối xử tệ bạc. Thế nhưng khi “con côn trùng” chết đi và họ đã có việc làm, họ lại nhanh chóng ngồi xuống viết thư xin nghỉ cho chính mình. Khi Gregor còn sống thì họ lấy đó làm cái cớ để không ra khỏi nhà; khi anh chết rồi thì lại không thể làm việc.

Họ than phiền rằng “con côn trùng” không hiểu họ, mặc dù thực tế cho thấy điều ngược lại — anh vẫn nghe họ nói và làm theo chỉ dẫn (ví dụ như quay lại phòng). Hơn nữa, họ cũng chẳng hề cố gắng giao tiếp với anh. Tôi nghĩ nếu một người thân của mình biến thành côn trùng mà mình vẫn quyết định giữ họ sống trong một căn phòng trong nhà, thì ít nhất tôi cũng sẽ thử một cách quá hiển nhiên như kiểu “kêu một tiếng là có, hai tiếng là không.”

4 sao cho tác phẩm + 1 sao cho phần đọc của Benedict Cumberbatch (tôi cực kỳ thích giọng của anh ấy).

Một gia đình (mẹ, cha và em gái) buộc phải trở nên có trách nhiệm và đi làm khi người con trai — trụ cột duy nhất — mắc phải một “căn bệnh” nào đó và không thể tiếp tục làm việc. Khi anh trở nên “vô dụng”, anh bị gạt ra bên lề và bị khinh miệt. À mà tôi suýt quên, “căn bệnh” đó là: anh tỉnh dậy vào một buổi sáng và biến thành một con gián.

Hóa thân được xem là một trong những tác phẩm vĩ đại nhất từng được viết, điều này càng đáng chú ý hơn khi xét đến độ dài ngắn của nó. Việc tạo ra ảnh hưởng mạnh mẽ chỉ trong vài chục trang là một thành tựu lớn. Thoạt nhìn, đây là câu chuyện về Gregor Samsa — người tỉnh dậy và phát hiện mình biến thành một sinh vật ghê tởm, rồi bị chính gia đình đối xử như vậy. Nhưng cũng như nhiều tác phẩm lớn, và đặc biệt là với Kafka, luôn có nhiều tầng ý nghĩa hơn những gì ta thấy ban đầu.

Một số chủ đề mà tôi nghĩ đến (cũng như thấy trong các review khác) bao gồm:

Điều gì xảy ra khi một người không còn được xã hội chấp nhận và bị đẩy ra bên lề

Tác phẩm có thể được xem như một lời phê phán sự phân biệt đối xử

Nỗi khổ hiện sinh của chính Kafka và sự xa lạ của ông với thế giới (có lẽ nên tìm hiểu thêm về cuộc đời Kafka để hiểu rõ hơn tác phẩm)

Một dạng ngụ ngôn về thân phận của người Do Thái

Có một trend trên TikTok một thời gian, kiểu các bạn nữ hỏi bạn trai mình: “Nếu em là một con giun, anh còn yêu em không?” — thì mấy bạn nữ đó đúng kiểu là “main character” của câu chuyện này, chỉ khác là phiên bản của Gregor Samsa sẽ là hỏi gia đình: “Nếu con là một con côn trùng, mọi người còn yêu con không?” — và câu trả lời là một chữ KHÔNG rất dứt khoát.

Nhìn bề ngoài thì tôi thấy đây là một câu chuyện khá kỳ lạ và cực kỳ u ám. Và cuốn này đúng là ví dụ điển hình cho việc tại sao tôi lại có mối quan hệ “vừa yêu vừa ghét” với những tác phẩm được coi là kinh điển. Tôi đọc sách để giải trí, nên thường không thích phải phân tích quá nhiều mới hiểu hết nội dung. Mà đây lại là kiểu truyện đòi hỏi phải đào sâu.

Thật sự, bất kỳ ai đọc cũng có thể dành hàng giờ để diễn giải nó — theo hướng tôn giáo, tâm lý, xã hội… chưa kể còn phụ thuộc vào từng bản dịch. Nhưng với tôi, tôi đơn giản là không đủ quan tâm để bỏ ra từng ấy công sức.

Có thể một ngày nào đó tôi sẽ dành thời gian để hiểu hết ý nghĩa thực sự của nó. Nếu vậy, tôi tin là mình sẽ trân trọng câu chuyện này hơn, giống như nhiều người khác. Nhưng hiện tại thì… tôi không có tâm trạng cho lắm.