DUNE XỨ CÁT
Xem thêm

Nhà Atreides rời hành tinh Caladan để đến Arrakis theo lệnh của hoàng đế. Với Công tước Leto, đây là cơ hội chính trị lớn nhưng cũng là canh bạc nguy hiểm. Arrakis trước đó nằm dưới ảnh hưởng của nhà Harkonnen, một thế lực thù địch và tàn nhẫn.

Ngay từ những chương đầu, Frank Herbert đã cho thấy quyền lực trong Xứ Cát không đi theo đường thẳng. Mỗi quyết định đều có nhiều lớp động cơ, và vinh quang bề mặt thường che giấu một kế hoạch triệt hạ phía sau.

Paul Atreides là trung tâm của câu chuyện, nhưng Paul không được xây dựng như mẫu anh hùng chiến thắng nhờ ý chí đơn giản. Nhân vật này lớn lên trong áp lực của dòng họ, sự rèn luyện khắt khe từ mẹ và những dấu hiệu tiên cảm về một tương lai không dễ kiểm soát.

Ba điểm làm Paul trở nên đặc biệt:

- Gánh trên vai kỳ vọng chính trị của nhà Atreides.

- Liên quan đến Bene Gesserit (một tổ chức nữ giới có ảnh hưởng lớn về chính trị, di truyền và tinh thần).

- Dần nhận ra sức mạnh đi kèm trách nhiệm và hệ quả khó lường.

Hành trình của Paul vì thế hấp dẫn ở sự mâu thuẫn. Càng tiến gần vai trò biểu tượng, nhân vật càng phải đối diện với câu hỏi mình đang chọn số phận hay bị số phận đẩy đi.

Từ một cuộc chuyển giao quyền quản lý hành tinh, câu chuyện dần mở rộng thành hành trình biến đổi của quyền lực và niềm tin. Mỗi bước trưởng thành của Paul đều kéo theo sự thay đổi trong cách người khác nhìn nhận anh, từ người thừa kế thành biểu tượng, từ cá nhân thành trung tâm của một dòng chảy lớn hơn.

Điểm hay của Xứ Cát nằm ở chỗ Frank Herbert không tô quyền lực thành thứ sáng rõ một màu. Quyền lực có thể giải cứu, cũng có thể dẫn đến tôn sùng mù quáng. Bởi vậy, cuốn sách giữ được sức nặng lâu dài hơn nhiều truyện phiêu lưu thuần giải trí.

Truyện lấy bối cảnh tương lai xa khi con người di cư đến các hành tinh khác nhau. Mỗi hành tinh nằm dưới quyền điều hành của một trong các Đại gia tộc. Đứng đầu là Hoàng đế của Đế quốc. Gia tộc Atreides được phong quyền kiểm soát Arrakis (tức Xứ cát) - nơi sở hữu nguồn gia vị cực kì quan trọng đối với con người. Sau một biến cố xảy ra, gia tộc Atreides gần như bị tiêu diệt hoàn toàn. Nhưng người con trai của gia tộc, Paul Atreides, đã trốn thoát, và anh bắt đầu cuộc hành trình khôi phục gia tộc.

"Xứ cát" được xem như là "The Lord of the Rings" của Science Fiction có lẽ là bởi cách tác giả xây dựng và khắc họa Xứ cát chi tiết, kì công không kém gì Middle Earth rộng lớn. Một hành tinh khô cằn, hoang mạc trải dài vô tận, chưa từng có mưa trong suốt hàng thế kỉ, đến nước mắt cũng quý giá vô cùng. Cũng chính trong môi trường sống khắc nghiệt ấy đã trui rèn nên một bộ tộc kiên cường, bản lĩnh với bản sắc, tín ngưỡng rất riêng. Xã hội trong truyện cũng rất độc đáo, là sự kết hợp của cổ đại và tương lai. Có một Đế quốc liên ngân hà tương tự Hi Lạp cổ, các gia đình quý tộc hợp tác với nhau để cân bằng quyền lực của Hoàng gia, có Hiệp hội độc quyền đi lại giữa các hành tinh... Mối quan hệ quyền lực giữa các tổ chức và các phe phái rất phức tạp, và đằng sau những tổ chức này là lịch sử rất thú vị.

Cốt truyện theo motip "người được chọn": Nhân vật chính lâm vào cảnh bần hàn, phải sống trong hoàn cảnh khắc nghiệt, nhờ vậy mà học được những bài học đắt giá, vươn lên thành người anh hùng làm thay đổi hoàn toàn cán cân quyền lực. Đây là một cốt truyện không mới, tình tiết thắt nút cũng không thật bất ngờ, mấy chương đầu tuy miêu tả tâm lí nhân vật rất chi tiết nhưng thực sự hơi rề rà, đến những chương sau mạch truyện mới bắt đầu được đẩy nhanh hơn khi vào cao trào. Điểm sáng của tác phẩm nằm ở khối lượng kiến thức khoa học đồ sộ, pha lẫn với những ý niệm huyền hoặc đậm màu sắc tôn giáo. Bởi vậy mà khi đọc sẽ có đôi chỗ hơi khó hình dung bởi sự mơ hồ và những triết lý sâu xa được lồng ghép trong đó. Ngoài ra thì diễn biến tâm lý của nhân vật Paul khá thú vị, có xen chút tình cảm nam nữ nhưng chỉ ở mức vừa phải. Các nhân vật khác tâm lí có phần hơi một chiều, cứ đều đều không có gì đột phá. Và đặc biệt là cái kết, so với sự đồ sộ của khối lượng kiến thức cũng như sự kì công trong việc xây dựng nên bối cảnh câu chuyện thì cái kết quả thực rất "ba chấm" 😑. (à thực ra truyện còn mấy phần nữa nên cũng không đến nỗi 3 chấm lắm đâu, và Nhã Nam đã từng xuất bản p2 là "Cứu tinh xứ cát" rồi)

Nhìn chung thì đây là một cuốn Sci-fic có pha lẫn cả yếu tố Fantasy, đậm màu sắc tôn giáo và chiêm nghiệm hơn là phiêu lưu . Ngoài cái thế giới mà tác giả dựng lên thì những yếu tố khác không quá ấn tượng đối với mình. Tuy nhiên vì đây là một trong những "tượng đài" trong giới văn học giả tưởng nên mình vẫn recommend em này cho các bạn fan của Sci-fic. 👍👍👍

Ban đầu, nhân vật chính Paul Atreides trông giống hình mẫu “người được chọn” khá quen thuộc.

Thông minh. Đặc biệt. Có định mệnh lớn.

Nhưng càng đọc càng thấy Frank Herbert không hoàn toàn xem điều đó là tích cực.

Trong thế giới của Dune - Xứ Cát, lời tiên tri không hẳn là thứ thiêng liêng tuyệt đối. Một phần của nó được gieo từ rất lâu bởi Bene Gesserit - hội kín đã âm thầm thao túng văn hóa và tín ngưỡng trên nhiều hành tinh qua nhiều thế hệ.

Điều này khiến Dune - Xứ Cát có một câu hỏi rất khó trả lời: Nếu hàng triệu người cùng tin vào một “đấng cứu thế”, liệu người đó có thật sự cần là cứu thế không?

Hay chính niềm tin tập thể đã tạo ra quyền lực cho họ?

Đây là chỗ Dune - Xứ Cát bắt đầu khác với nhiều giả tưởng/khoa học viễn tưởng thông thường.

Frank Herbert không hoàn toàn ca ngợi người hùng.

Ngược lại, ông khá ám ảnh với sự nguy hiểm của việc thần tượng hóa lãnh tụ.

Và khi nhìn thế giới hiện đại nơi con người liên tục tạo ra các biểu tượng quyền lực, thần thánh hoá các cá nhân và những cộng đồng sẵn sàng tin tuyệt đối vào một cá nhân, Dune - Xứ Cát đột nhiên trở nên đáng sợ hơn nhiều so với vẻ ngoài “sa mạc” của nó.

Nếu tóm tắt thật ngắn, Dune - Xứ Cát nghe khá quen thuộc.

Gia tộc Atreides được giao quản lý Arrakis - hành tinh sa mạc duy nhất có spice, tài nguyên quan trọng nhất vũ trụ. Nhưng đó thực chất là cái bẫy chính trị. Gia tộc bị phản bội. Paul Atreides cùng mẹ sống sót giữa sa mạc và dần bước vào vai trò mà nhiều người tin là “đấng cứu thế”.

Nghe hơi giống fantasy kiểu chosen one (người được chọn) quen thuộc.

Và đây cũng là lý do nhiều người lần đầu đọc Dune - Xứ Cát cảm thấy:

“Ủa, tưởng phải khác biệt dữ lắm chứ?”

Nhưng có một nghịch lý thú vị.

Rất nhiều mô típ hiện nay bị xem là quen thuộc thực ra chịu ảnh hưởng từ chính Dune.

Khi Frank Herbert xuất bản cuốn sách vào năm 1965, cách ông kết hợp:

     •  chính trị phong kiến

     •  tôn giáo

     •  sinh thái học

     •  chủ nghĩa thực dân

     •  tài nguyên thiên nhiên

     •  thao túng tập thể

… vào một thế giới khoa học viễn tưởng là thứ cực kỳ mới.

Ảnh hưởng của Dune - Xứ Cát lớn tới mức sau này rất nhiều tác phẩm nổi tiếng đều mang DNA của nó, từ Star Wars cho tới Game of Thrones.

Nên đôi lúc cảm giác “quen thuộc” khi đọc Dune - Xứ Cát không phải vì nó rập khuôn. Mà vì quá nhiều tác phẩm sau này đã học từ nó.

Điều Frank Herbert thật sự xây dựng không phải một câu chuyện, mà là cả một hệ sinh thái quyền lực

Đây có lẽ là thứ khiến Xứ Cát vừa khó đọc vừa đáng nể.

Frank Herbert không xây Arrakis như một “phông nền sa mạc cho đẹp”.

Ông xây cả một hệ sinh thái mà mọi thứ liên kết với nhau:

     •  môi trường

     •  tài nguyên

     •  văn hóa

     •  tôn giáo

     •  chiến tranh

     •  sinh tồn

     •  quyền lực chính trị

Tất cả đều xoay quanh spice.

Spice không chỉ là “kho báu quý hiếm”.

Nó là thứ giúp:

     •  du hành không gian

     •  mở rộng nhận thức

     •  kéo dài tuổi thọ

     •  duy trì cả hệ thống đế chế

Nói cách khác:

ai kiểm soát Arrakis gần như kiểm soát toàn bộ vũ trụ.

Đọc tới đây mới thấy Dune - Xứ Cát không thật sự viết về sa mạc.

Nó viết về tài nguyên.

Và khi nhìn lại thế giới thật ngoài đời, rất khó không liên tưởng tới:

     •  dầu mỏ

     •  thuộc địa

     •  các cuộc chiến vì tài nguyên

     •  những vùng đất bị khai thác bởi các thế lực bên ngoài

Frank Herbert từng chịu ảnh hưởng mạnh bởi các vấn đề môi trường và chính trị Trung Đông khi viết Dune. Điều đó khiến Arrakis có cảm giác rất “thật”, dù nó là một hành tinh giả tưởng.

Đó cũng là lúc người đọc bắt đầu nhận ra: Xứ Cát không chỉ là khoa học viễn tưởng về tương lai.

Nó là một cuốn sách về cách nền văn minh loài người luôn vận hành quanh quyền lực và sự khan hiếm.

Có một phản ứng khá phổ biến khi người ta lần đầu đọc Dune - Xứ Cát của Dune: “Ủa rồi hay ở đâu?”

Một gia tộc quý tộc bị phản bội. Một chàng trai trẻ sống sót sau âm mưu chính trị. Một lời tiên tri về “người được chọn”. Một hành tinh sa mạc đầy chiến tranh và xung đột quyền lực.

Nghe không hẳn quá mới.

Thậm chí với nhiều người hiện nay, trải nghiệm đọc Dune - Xứ Cát còn khá… mệt.

Nó chậm. Dày đặc thuật ngữ. Nhân vật nói chuyện như thể người đọc đã sống trong thế giới đó từ lâu. Và cái đoạn House Atreides tới Arrakis rồi bị phản bội kéo dài hàng trăm trang có thể khiến không ít người tự hỏi:

“Mình có đang bỏ công quá nhiều cho một câu chuyện chưa thật sự hấp dẫn không?”

Điều thú vị là rất nhiều người yêu Dune - Xứ Cát cũng từng có cảm giác y như vậy.

Bởi thứ khiến Dune - Xứ Cát trở thành một trong những tiểu thuyết khoa học viễn tưởng có ảnh hưởng nhất lịch sử lại không nằm ở việc nó “dễ đọc” hay “giải trí” theo kiểu thông thường.

Nó nằm ở cách Frank Herbert xây dựng cả một nền văn minh lớn đến mức người đọc có cảm giác mình chỉ đang nhìn thấy một phần rất nhỏ của nó.

Xứ cát – xuất bản lần đầu năm 1965 và ngay lập tức đã được đưa lên hàng kinh điển của dòng sách này.

Bối cảnh câu chuyện được đặt ở một tương lai rất rất xa trong tương lai khi nhân loại đã tỏa ra di cư đến những hành tinh khác nhau trong vũ trụ. Mỗi hành tinh hay một hệ hành tinh sẽ được cai trị bởi các gia tộc khác nhau, đứng đầu và cũng là người nắm quyền lực tối cao nhất đó là Hoàng đế Padishah của gia tộc Corrino. Truyện kể về Paul Atreides đang trên đường tìm cách khôi phục lại gia tộc của mình sau thất bại trước nhà (gia tộc) Harkonnen.

Không cần phải bàn quá nhiều về sự đồ sộ và chi tiết mà thế giới của Dune sở hữu. Frank Herbert đã xây dựng nên cả mộ vũ trụ đầy rộng lớn và có chiều sâu đáng ngưỡng mộ. Đầu tiên phải kể đến hệ sinh thái của Arrakis – nơi có các loài vật đa dạng thể loại sinh sống, những loại địa hình và kiểu khí hậu đặc trưng của hành tinh cũng  được tác giả miêu tả rất kĩ. Sự tương tác giữa các sinh vật và cảnh quan xung quanh cũng là một yếu tố cốt lõi để tạo nên một hệ sinh thái hoàn chỉnh và trong Dune đó là quá trình tạo ra hương dược (Melange). Frank Herbert còn thành công trong việc xây dựng nên một thế giới tuyệt hảo với việc tạo ra những cán cân quyền lực giúp nâng đỡ thế giới, chúng ta có Hoàng đế, Hội đồng Landsradd, và Hiệp hội không gian, điều này hình thành thế đối nghịch giữa các thế lực và đóng vai trò làm tường cho những quan niệm của tác giả về chính trị cũng như tôn giáo.

Một điều thú vị ở Xứ Cát khiến cuốn sách khác biệt so với đa phần các tác phẩm sci-fi khác đó là ở thế giới của Xứ cát không hề tồn tại trí thông minh nhân tạo, sau cuộc thánh chiến Butler, mọi robot, máy vi tính có khả năng suy nghĩ đều đã bị loại bỏ. Việc lựa chọn bối cảnh này đã tạo điều kiện cho tác giả có nhiều không gian cũng như cơ hội hơn để khai phá, tưởng tượng, hình dung nên những tiềm năng vô hạn mà loài người có thể thực hiện được thông qua các Bene Geserit hay Mentat.


Không những vậy, cuốn sách còn đề cập đến những vấn đề về môi trường. Địa điểm chính diễn ra câu chuyện, hành tinh Arrakis- một nơi không hề có lượng mưa tự nhiên, những cơn bão sa mạc cùng với bầu không khí nóng bức đã tàn phá nặng nề chất lượng sống của cư dân nơi đây, mỗi một giọt nước ở đây đều quý giá hơn vàng, chúng khan hiếm đến mức thậm chí họ phải tự tái chế lại nước của chính bản thân mình để sử dụng. Tuy vậy thông qua nhân vật Kynes- nhà hành tinh học của Đế quốc, người có ước mơ tạo ra những con sông, những khu vườn trên Arrakis. Frank Herbert đã thể hiện khát vọng chinh phục và làm chủ thiên nhiên của con người, mong muốn rằng sự tiến bộ khoa học cũng như lòng kiên trì sẽ giúp nhân loại đối đầu, sinh tồn và phát triển ngay cả trước những thử thách khắc nghiệt nhất mà Mẹ thiên nhiên đưa ra.

Có đến gần 50 trang phụ lục mà tác giả chỉ dùng để giải thích các thuật ngữ, những sự kiện lịch sử hay tiểu sử nhân vật trong Dune (Điều này một lần nữa chứng minh cho ta thấy quy mô của Xứ cát vĩ đại như thế nào). Mình phải kết hợp vừa đọc ở mạch truyện chính vừa tra tìm trong phụ lục để có thể theo kịp với câu chuyện. Nhưng điều này không làm mình cảm thấy phiền mà ngược lại nó đem đến cho mình một cảm giác thích thú như việc mình đang được tự trải nghiệm, khám phá một thế giới mới mẻ, xa lạ và hoàn toàn khác biệt.

Người ta thường quên rằng chính loạt sách này đã đặt nền móng cho khái niệm khoa học viễn tưởng hiện đại của chúng ta (ít nhất là cho đến khi Neuromancer và The Matrix xuất hiện). Dune đã lấy thể loại space opera và đặt ra câu hỏi: liệu nó có thể là điều gì đó hơn là những bộ đồ bó sát, tên lửa hình… dương vật, và những người phụ nữ da xanh mặc đồ hở hang hay không. Herbert đã tạo nên một hệ thống chính trị không gian cổ xưa, rộng lớn và phức tạp, với các dân tộc khác nhau, rồi đặt họ vào cuộc đối đầu sinh tử vì đất đai, tiền bạc và ma túy.

Người ta thường nói rằng Dune có mối quan hệ với khoa học viễn tưởng giống như Tolkien đối với fantasy. Tôi cho rằng, xét về mức độ thay đổi mô hình tư duy, điều này hoàn toàn đúng. Cả hai đều bước vào những thể loại vốn đầy những yếu tố kỳ quái, trẻ con và ngớ ngẩn, rồi thổi vào đó một tinh thần văn chương nghiêm túc, thứ đã ảnh hưởng đến mọi tác giả sau này.

Ít ai phủ nhận được tầm ảnh hưởng của Star Wars đối với điện ảnh và nghệ thuật kể chuyện nói chung, nhưng nếu không có Dune, sẽ không có Star Wars. Công chúa Alia, hành tinh sa mạc, Spice, Bene Gesserit, và cả Leto II đều có “hậu duệ” trực tiếp trong các bộ phim này. Điều đáng tiếc là dường như trong những năm gần đây, Lucas đã quên mất rằng phần thiên tài xuất sắc nhất của mình được vay mượn từ Herbert, Campbell và Kurosawa.

Dù tôi có nghe rằng những tập sau không còn giữ được nguồn năng lượng đa dạng và độc đáo như cuốn đầu tiên, thì riêng Dune vẫn là một trong những tác phẩm khoa học viễn tưởng nguyên bản và dị thường nhất từng được viết ra. Hãy đọc nó, cùng với Starship Troopers, Ringworld, Neuromancer và Snow Crash, và bạn sẽ hiểu mọi điều cần biết về khoa học viễn tưởng: rằng bạn sẽ luôn muốn nhiều hơn nữa.

“Tôi đã nhìn thấy một người bạn trở thành kẻ sùng bái, anh nghĩ.”

Tôi không nghĩ là tôi thực sự thích cuốn sách này. Nhưng tôi tuyệt đối dành cho nó sự tôn trọng sâu sắc. Có một lúc tôi tưởng mình đã hiểu hết mọi thứ, đã đóng khung nó như một câu chuyện “Đấng Được Chọn” quen thuộc, tiêu chuẩn. Thế rồi nó rẽ sang hướng mà tôi không ngờ tới, khéo léo đảo ngược mọi kỳ vọng của tôi. Cuốn sách này đối diện trực diện với những vấn đề khiến người ta không thoải mái — những thứ thường bị lảng tránh hoặc đơn giản hóa trong phần lớn các sử thi khoa học viễn tưởng. Và chính vì thế, tôi thực sự kính nể cuốn sách đặc và phức tạp này.

Con người chúng ta có xu hướng yêu thích ý tưởng về một nhà lãnh đạo đầy sức hút, toàn năng, người khơi dậy sự trung thành mù quáng và lòng tận hiến cuồng nhiệt mang màu sắc sùng bái. Chúng ta trao cho những nhà lãnh đạo ấy quyền lực khổng lồ để dẫn dắt, quyết định, và định đoạt số phận. Rất nhiều câu chuyện bắt nguồn từ gánh nặng của lịch sử tập thể loài người đã tôn vinh điều đó; rất nhiều quốc gia đến nay vẫn dường như khao khát những nhà lãnh đạo có tầm nhìn mạnh mẽ — những người mà kẻ khác lại gọi là độc tài. Rất nhiều tôn giáo đã gây ra chiến tranh chỉ vì di sản mà một lãnh tụ đầy sức hấp dẫn để lại từ hàng thế kỷ trước, diễn giải những di sản ấy như động cơ cho hành động, sự hủy diệt và phục tùng.

Sự tôn thờ anh hùng. Sự sùng bái mang tính cứu thế. Những lời tiên tri và các chế độ bạo quyền. Khát khao về một Đấng Cứu Thế đến giải thoát ta khỏi cái ác. Những ý định tốt đẹp lát nên con đường dẫn xuống địa ngục. Tất cả những điều đó đều dẫn ta đến những miền đất đáng sợ — nơi mà có thể chúng ta đã không còn đủ sức để ngăn chặn.

“Một nhà lãnh đạo, bạn thấy đấy, là một trong những điều phân biệt một đám đông với một cộng đồng. Người đó duy trì cấp độ của từng cá nhân. Quá ít cá nhân, và một cộng đồng sẽ thoái hóa trở lại thành một đám đông.”

“Sâu thẳm trong tiềm thức con người là một nhu cầu dai dẳng về một vũ trụ có logic, có thể hiểu được. Nhưng vũ trụ thực sự thì luôn vượt ra ngoài logic đúng một bước.”

Quy mô và tầm vóc đồ sộ của thiên tiểu thuyết khoa học viễn tưởng ra đời năm 1965 này thật sự choáng ngợp. Tác phẩm quy tụ một dàn nhân vật đông đảo cùng một vũ trụ phong phú với hệ thống truyền thuyết được xây dựng hoàn chỉnh, những tầng chính trị phức tạp nơi mọi hành động đều được hé lộ là “kế hoạch trong những kế hoạch trong những kế hoạch”, và các nền văn hóa năng động, tất cả cùng lao về một quỹ đạo va chạm của cốt truyện. Chính những yếu tố này đã giúp Dune xứng đáng có được lượng độc giả rộng lớn và vị thế “Kinh điển” trong văn học.

Tôi cảm thấy cuốn sách thực sự xứng đáng với danh tiếng của mình, và khi đọc lại, nó còn mở ra nhiều lớp nghĩa hơn nữa, củng cố những ký ức đẹp mà tôi có từ lần đầu đọc nó khi còn là một thiếu niên say mê mọi thứ liên quan đến khoa học viễn tưởng. Cuốn sách này hoàn toàn không có khái niệm “giữ chừng mực” – mọi thứ đều được đẩy đến mức cực đoan và hoành tráng, kể cả… kích thước của những con giun cát. Nhưng nếu phải chọn một lý do để đến với Dune, thì hãy đến vì Bene Gesserit – đó là phần hay nhất.

Dù không còn nhiều điều để nói mà chưa từng được người khác diễn đạt tốt hơn, tôi vẫn muốn dừng lại và suy ngẫm về một vài yếu tố then chốt của Dune. Đây là một tác phẩm được chế tác vô cùng tinh tế, khai thác các chủ đề về quyền lực, tôn giáo, việc lịch sử được ghi chép như một dạng huyền thoại hóa, cùng những mối quan tâm về môi trường, tất cả được lồng ghép trong một câu chuyện về chiến tranh ủy nhiệm và các cuộc đấu tranh quyền lực. Những thông điệp ấy vang vọng mạnh mẽ không kém gì khi cuốn sách phản ánh chính sách đối ngoại của thập niên 1960, và thậm chí còn có ý nghĩa tương tự trong bối cảnh ngày nay.

Nếu bạn đang tìm kiếm một cuốn sách mang tầm vóc sử thi, thì Dune chắc chắn là một lựa chọn không thể sai.